آشنایی با آرا و نظریات فعالان ملی مذهبی ایران
فصل اول: دکتر محمد مصدق
بخش هشتم: نظریات دکتر مسعود پدرام
مصدق و بازتعریف ملیت خواهی
تهیه و تنظیم: سیّد محمّد صدرالغروی
هنوز هم عنوان « رهبر ملی »، به معنای دقیق کلمه بیش از همه برازنده محمد مصدق است. از جهات زیادی از او با این عنوان یاد می شود: تکیه بر ملت، دغدغه همیشگی استقلال، تقویت پول و صنایع داخلی و هویت جنبشی با حضور طیف وسیعی از نیروهای اجتماعی و سیاسی برای تقویت دموکراسی و کوتاه کردن دست استعمار.
علاوه بر این موارد، از جهتی دیگر نیز محمد مصدق را می توان « رهبر ملی » خواند. در هنگامی که خاندان پهلوی تلاش داشتند تا با تکیه بر ملیت ایرانی، سلطه پادشاه را بر سه قوه اساسی مملکت، مقننه، مجریه و قضائیه بگسترانند و وجهه ای مطلق به این سلطه ببخشند، حرکت مصدق باعث شد تا مفهوم ملیت ایرانی در قلب گفتمان جدیدی بازتولید شود. این گفتمان به طور مشخص در رویارویی با استعمار و در جهت استقلال طلبی شکل گرفت. گرد آمدن طیف وسیعی از نیروهای اجتماعی و سیاسی در جهت استقلال طلبی در بستر عینی ملی شدن صنعت نفت در واقع مبنای مشترکی در میدان عمل به وجود آورد تا در اوضاع نوین ملیت ایرانی بازتولید شود.
گفتمان ملیت خواهی در دوره مصدق بدون آن که هیچ یک از عناصر سازنده ملیت ایرانی را نادیده بگیرد، بدیلی شد برای گفتمان ملیت خواهی دوره پهلوی. عمده ترین تفاوت میان این دو گفتمان در جهت گیری زمانی آن نهفته است. گفتمان ملیت خواهی در دوره پهلوی، بیشتر رو به گذشته داشت و بنا داشت تا ملیت را از طریق یادآوری میراث و افتخارات گذشته بازتعریف کند. اما گفتمان دوره مصدق آینده را مد نظر داشت و ملیت را از طریق دستیابی به استقلال و دموکراسی بازتعریف می کرد.
می توان گفت که گفتمان دوره مصدق، در واقع استمرار و به یک معنا بازسازی گفتمان ملیت خواهی دوره مشروطه بود. گفتمان مشروطه که با قانون مداری و عدالت مشخص می شد، گامی کوچک باید برمی داشت تا دموکراسی را نیز در خود داشته باشد. اما با ظهور گفتمان دوره پهلوی، گسستی ایجاد شد و نه تنها دموکراسی ره به جایی نبرد که قانونمداری و عدالت طلبی هم به کنار نهاده شد. از این رو گفتمان دوره مصدق را می توان ادامه گفتمان دوره مشروطه به حساب آورد. با این تفاوت که عناصر استقلال طلبی و مبارزه ضد استعماری نیز به آن افزوده شد.
نقش مصدق در دامن زدن به این گفتمان ملیت خواهی ممتاز است و از این منظر نیز می توان او را « رهبر ملی » خواند.
منابع:
1- محمد بسته نگار: مصدق و حاکمیت ملت، انتشارات قلم، چاپ اول، 1381، صفحات 727 و 728.