آشنایی با آرا و نظریات فعالان ملی مذهبی ایران
فصل اول: دکتر محمد مصدق
بخش نهم: نظریات سعید درودی
دکتر مصدق، « تعادل » در سیاست، اقتصاد و فرهنگ
تهیه و تنظیم: سیّد محمّد صدرالغروی
یکی از مشکلات اساسی جوامع در حال توسعه یا عقب مانده « ناموزونی » و عدم وجود « تعادل » در ساختارها و مناسبات اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی این جوامع است. به طور مشخص چنین جوامعی از عدم توسعه سیاسی رنج می برند، در عین حال با مشکل فقر فرهنگی نیز مواجهند، معضلات عظیم نیز دارند و با نظام و مناسبات پیچیده جهانی نیز مواجه هستند که تاثیرات خاص خود را بر مناسبات داخلی آنان بر جای می گذارد. در این شرایط طبیعی است هر فرد یا جریانی که خود را در مقام سیاستگذاری و تدوین استراتژی یا ارائه راه کار عملی برای چنین جوامعی می بیند با توجه به اولویتی که برای هر یک از مقولات فوق قائل است روی یک یا چند مشکل تاکید می کند و بقیه را مغفول می گذارد و یا در مرحله و درجه پایین تری قرار می دهد. به عنوان مثال عده ای می گویند مشکل اصلی « استبداد » است و اگر با « استبداد » مبارزه شود، سایر مشکلات اقتصادی و فرهنگی نیز حل خواهد شد و سمت و سوی ما در روابط خارجی نیز باید با توجه به اولویت مبارزه با استبداد داخلی تعیین شود. گروهی نیز کسب « استقلال » یا پایبندی به استقلال را اولویت اصلی می دانند و سایر مقولات از جمله « استبداد » را در پرتو این اولویت مورد توجه قرار می دهند. از طرفی « تنوع راه حل های پیشنهادی » در کنار « تعدد مشکلات » و عدم وجود ساختارهای محکم و سابقه دار و مبانی نظری راهبردی که در یک جریان و پروسه مشخص احراز شده و اجماعی کلی در مورد آن وجود داشته باشد باعث شده است که هر فرد و جریانی بر تشخیص خود تاکید ورزد و متاسفانه در غیاب حجت ها و برهان های مشخص که باید از مبانی نظری استخراج شوند، زمینه های افراط و تعصب در عمل و نظر در جامعه ما فراهم شده است. این حالت باعث شده است که حرکت های افراطی و احساساتی لااقل در کوتاه مدت در فعالیت های سیاسی مورد اقبال عمومی قرار گیرد زیرا سریع تر به شعار تبدیل می شود و از نظر احساسی و عاطفی نیز در جامعه ای که از مشکلات حاد و مزمن رنج می برد، زمینه پذیرش بیشتری دارد.
در طول تاریخ ایران معدود چهره های برجسته ای وجود دارند که الگویی از « تعادل » در اندیشه و عمل را به مردم ارائه داده اند و یقینا مرحوم دکتر مصدق یکی از برجسته ترین و شاخص ترین این چهره ها است. در ارزیابی کارنامه مرحوم دکتر مصدق می توانیم اقدامات و مواضع وی را در مقاطع مختلف به صورت جزئی و ریز بررسی کنیم و نقاط قوت و ضعف هر یک را برشماریم و حتی در مورد اصل ملی کردن صنعت نفت و ضرورت یا عدم ضرورت آن یا تاکتیک ها و نحوه اجرای آن بحث و بررسی نماییم که البته در جای خود ضروری و مفید است و می تواند « چراغ راه آینده » نیز باشد. این نوع بررسی می تواند زمینه پژوهش ها و تحقیقات مفصلی قرار گیرد و همان طور که گفته شد نتایج آن برای جامعه مفید خواهد بود اما مساله دیگر در ارزیابی کارنامه مرحوم دکتر مصدق، نقش ایشان در ملاحظات درازمدت و استراتژیک عرصه های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی جامعه ایران است. از این نظر کارنامه دکتر مصدق سرمایه بسیار گران بهایی برای همه افراد و جریان هایی است که به طور استراتژیک و کلان نیز مسائل ایران را مورد توجه قرار می دهند و تلاش می کنند راه حل ها و راه کارهای عملی و مرحله ای را در پرتو اولویت های استراتژیک ارائه دهند. دکتر مصدق در طول فعالیت های سیاسی خود هم زمان با استبداد و استعمار مقابله می کرد. در حالی که معمولا افرادی به دلیل حساسیت در قبال استبداد از استعمار غافل بودند و اشخاص نیز به دلیل حساسیت فوق العاده ای که در مقابل استعمار داشتند به مضرات استبداد توجهی نمی کردند. اما دکتر مصدق در هیچ یک از مراحل مبارزاتی خود حرکتی نکرد که نشان دهد در مقطعی مقابله با استبداد را بر مقابله با استعمار ترجیح داده است یا برعکس. بلکه در مسیری که از تلاش های بی وقفه وی در تاریخ ایران ترسیم شده است نوعی تعادل و توازن را در این مقوله می بینیم « تلاش برای برقراری حکومت قانون و آزادی در داخل در عین فعالیت مستمر برای کسب استقلال و کوتاه کردن دست بیگانگان از امکانات کشور. »
توجه هم زمان به داخل و خارج یعنی برقراری توازن بین توجه به استبداد داخلی و استعمار خارجی ممکن است در بیان و حتی تئوری ساده و راحت به نظر برسد، اما در صحنه عمل آن هم در سالیان طولانی، رعایت این توازن و تعادل به تجربه و صلاحیت بسیار بالایی نیاز دارد که فقط از بزرگانی چون مصدق بر می آید. طبیعی است توجه به این توازن و تعادل، الزامات و تبعات خاص خود را نیز خواهد داشت و آثار و نتایج آن در مواضع فرهنگی و اقتصادی نیز منعکس می شود به طوری که این توازن را می توانیم در کلیه مواضع و اقدامات مرحوم دکتر مصدق در عرصه های مختلف فرهنگی، اقتصادی و سیاسی ببینیم. یقینا این توازن باعث شد که طیفی وسیع از نیروهای سیاسی حول مرحوم دکتر مصدق جمع شوند و انرژی عظیمی از نیروهای پراکنده و متفرق به وجود آید که آثار و برکات زیادی برای جامعه ایران داشته است.
همان طور که اشاره شد شرایط خاص جامعه ایران و شرایط عمومی کلیه کشورهای در حال توسعه یا عقب مانده ایجاب می کند که حرکت های سیاسی و اجتماعی در این جامعه از توازن و تعادل « قابل توجهی » برخوردار باشد و الا « وسعت مطالبات اجتماعی »، « فقر عظیم فرهنگی »، « مشکلات پیچیده سیاسی » و « معضلات گسترده اقتصادی » دائما زمینه برای حرکت های افراطی و احساساتی را تشدید می کند و فرصت مورد نیاز برای تفکر، طراحی و اجرای برنامه ها و راه کارهای استراتژیک را از جامعه سلب می نماید.
منابع:
1- محمد بسته نگار: مصدق و حاکمیت ملت، انتشارات قلم، چاپ اول، 1381، صفحات 775، 776 و 777.