تصمیم سازی در سیاست خارجی روسیه

سیاست خارجی روسیه همچون دیگر کشور ها در مراحل  مهمی همچون:

تدوین، اجراء هماهنگی و نظارت تحت تاثیر نهادها و سازمانهای ویژه ای صورت می پذیرد. بسته    به شرایط داخلی

و بین المللی روسیه و نیز چرخش احزاب  و گروههای سیاسی در این کشور ، میزان و نحوه تاثیر پذیری سیاست خارجی روسیه از نهادها و بوروکراسی  های یاد شده متفاوت است.  مقاله به مقوله های زیر می پردازد: 

فرایند تصمیم سازی در سیاست خارجی روسیه

نقش نهادها و گروههای اصلی تعیین کننده

بازیگران موثر

گروههای فشار

رسانه های گروهی

شناسایی و تحلیل سیاست خارجی نوین دوران پوتین

نهادها و دوایر جهت دهنده و تدوین کننده سیاست خارجی روسیه:

1- نهاد ریاست جمهوری

2- شورای امنیت ملی

3- هیات دولت

4- مجمع فدرال

5-  رسانه ها و گروههای فشار

6- نهاد های مشورتی " اتاق فکر"

پس از شکل گیری جمهوری روسیه در 1991 سیاست خارجی همواره ماهیتی سیال ، مبهم ، بی ثبات و شکننده داشته است. نکته مهم این است که  بر خلاف گذشته در دوره شوروی، نمی توان به آسانی از الویت بندی عوامل بالا  صحبت

کرد.

بازیگران تاثیر گذار بر سیاست خارجی روسیه:

1- نهاد ریاست جمهوری: این نهاد بمثابه دفتر رئیس جمهور عمل می نماید. وظیفه اصلی نهاد ریاست جمهوری، تضمین اجرای تصمیمات ریئس جمهور می باشد. این نهاد از یک رئیس، 8 معاون، هفت نماینده ویژه ریئس جمهور، در مناطق روسیه (1) و چندین دپارتمان تشکیل شده است.وظیفه هر یک از این بخشها، نظارت و در برخی مواقع انجام فعالیت موازی با وزارتخانه ها و کمیته های دولتی می باشد. اغلب نهاد ریاست جمهوری دامنه فعالیت های خود را از نظارت صرف بر اجرای تصمیمات ریئس جمهور فراتر نموده و حتا از طریق تهیه پیش نویس احکام ریئس جمهور به سیاست گذاری نیز اقدام می ورزد.                                                                                                           

در مورد سیاست خارجی، قوانین روسیه، نقش اصلی تعیین کنندگی سیاست ها در  این عرصه را به نهاد ریاست جمهوری واگذار نموده است. بر اساس قانون اساسی مصوب 1993  عمده وظائف ریئس جمهور به شرح می باشد:    

 - ریئس جمهور موظف است تا خطوط کلی سیاست داخلی و خارجی کشور را تعیین نماید

- ریئس جمهور نماینده فدراسیون روسیه در داخل و خارج از کشور می باشد

- ریئس جمهوررهبری سیاست خارجی روسیه رابر عهده دارد، مذاکرات بین المللی راهدایت ومعاهدات راامضا می کند

- ریئس جمهور اعضای شورای امنیت کشور  را تعیین می کند و رئیس شورا می باشد

- ریئس جمهور می تواند اعضای دولت که مستقیما ً با سیاست خارجی در ارتباط هستندعزل یا نصب کند

- دولت در عرصه سیاست خارجی تنها اجرا کننده  سیاست تعیین شده از طرف ریئس جمهور می باشد

- طبق قانون وزرای امور خارجه، دفاع، کشور ، دادگستری و نهادهای امنیتی( آژانس امنیت فدرال اف اس بی و آژانس اطلاعات خارجی)(2) که به وزرای قدرت معروف هستند مستقیما ً زیر نظر ریئس جمهور هستند و به او پاسخ می دهند نه به نخست وزیر                                .                                                                                                                                       

2- شورای امنیت ملی: بلحاظ جایگاه نهادی، شورای امنیت زیر مجموعه نهاد ریاست جمهوری قرار می گیرد، اما در عمل تشکیلات شورای امنیت ساز و کار مجزایی از نهاد ریاست جمهوری دارد. شورای امنیت روسیه از زمان تاسیس از نقش محوری در تدوین سیاست های امنیتی و خارجی برخوردار بوده است.  از سال 2000 این شورا تصمیمات زیر را گرفته است:                                                                                                                                    

اصلاحات نظامی- صدور تسلیحات – مسئله چچن – امنیت اقتصادی – بانکداری – امنیت غذایی – توسعه سیبری و روابط مرکز و مناطق. تمامی رهنامه های مبنایی روسیه نظیر: رهنامه نظامی، سند امنیت ملی، رهنامه امنیت اطلاعاتی و سند سیاست خارجی به رئیس جمهور داده است و وی در صورت پذیرش  از طریق    " صدور احکام ریاست جمهوری " تصویب و لازم الاجرا  شده  و تبدیل به سیاست می شوند.                                                     

از آنجا که شورای امنیت مرکب از عالیترین مقامات سیاسی، امنیتی ، دفاعی و قضایی است، لذا نظرات این شورا بر تصمیمات رئیس جمهور می تواند تعیین کننده باشد.  اعضای شورا :   

رئیس جمهور بعنوان رئیس  شورا،

نخست وزیر، دبیر شورا ،

 وزیر خارجه،

 وزیر دفاع

 رئیس سرویس امنیت فدرال از اعضای دائم شورای امنیت روسیه بشمار می آیند.دیگر اعضاء:

رئیس نهاد ریاست جمهوری

وزیر کشور

رئیس دومای دولتی

رئیس شورای فدرال

 رئیس سازمان بازرسی

وزیر دادگستری

وزیر فوریت های ملی

رئیس آژانس فدرال در امور ارتباطات و اطلاع رسانی دولت

مدیر سرویس اطلاعات خارجی

مدیر سرویس مرزی فدرال

رئیس آکادمی علوم روسیه

نمایندگان 7 گانه نهاد ریاست جمهور در مناطق فدرال

3- هیات دولت: مهمترین نهادهایی که در چارچوب هیات دولت به مدیریت نخست وزیر در فرایند سیاست گذاری خارجی و تاثیر گذاری بر آن سهیم هستند، وزارتخانه های خارجه و دفاع روسیه می باشند. ساختار وزارت امور خارجه در نظام سیاسی جدید همگام با تغییر اولویت های  سیاست خارجی روسیه مورد باسازی قرار گرفت(3). از همان ابتداء 13 اداره زیر نظر معاونین وزیر، 9 اداره تخصصی و 3 سرویس ویژه در ساختار جدید وزارت امور خارجه تعبیه شد.ادارات منطقه ای قدیمی جای خود را به 11 دپارتمان  جدید دادند:                                 .            

دپارتمان اروپا

دپارتمان آمریکای شمالی

دپارتمان آمریکای مرکزی و جنوبی

دپارتمان آفزیقا

دپارتمان خاور دور

دپارتمان آسیا – پاسیفیک

دپارتمان آسیای جنوب غربی

دپارتمان سازمانهای بین المللی

دپارتمان مسائل جهانی مربوط به کمک های بشر دوستانه بین المللی

دپارتمان همکاریهای فرهنگی

دپارتمان ویژه روابط با کشورهای مشترک المنافع(کشورهای مستقل همسود)

Gemeinschaft Unabhängiger Staaten ( GUS )

Commonwealth of Independent States (CIS )

Communauté des États indépendants(CEÌ)

وزارت دفاع از دیگرنهادهایی است که در چارچوب هیات دولت ممکن است بر فرایند سیاستگذاری روسیه موثر باشد.با تشکیل این وزارتخانه در می 1992 ، رقابت  سابق بین وزارتخانه های دفاع و امورخارجه ادامه یافت. دوگانگی ها در سیاست خارجی روسیه ناشی از اختلاف در این دو نهاد اصلی دولتی می باشد. بطور کلی، همواره نگرانی ها، مصالح و منافع لایه نظامی، مانعی جدی در برابر استقلال و کارآمدی وزارت خارجه روسیه در عرصه تصمیم گیری و اجرای سیاست خارجی این کشور بوده است.                                                                                                       

4- مجمع فدرال: مجمع فدرال که نهاد قانون گذار روسیه به شمار می رود مرکب  از دو مجلس دومای دولتی و شورای فدرال است. دو کمیته تخصصی که درون هر یک از مجلس دومای دولتی و شورای فدرال قرار دارند، روند تدوین و اجرای  سیاست خارجی روسیه را زیر نظر دارند. کمیته روابط خارجی در امور کشورهای مشترک المنافع و کمیته سیاست امنیتی و دفاعی  ِ شورای فدرال همراه با دو کمیته مشابه با همین عناوین در دومای دولتی بر روند های سیاست خارجی این کشور نظارت می نمایند.                                                                                                       

 5- رسانه های گروهی و گروههای فشار: اینها از مهمترین بازیگران غیر رسمی تاثیر گذار بر سیاست خارجی روسیه می باشند. تاثیر عوامل یاد شده در دهه 90 در دوران یلتسین بسیار بیشتر از دوران پوتین بوده است. رسانه های عمده :

1- میدیا موست ( بزرگترین گروه  رسانه ای خصوصی در کشور)

( اولین شبکه  تلویزیونی خصوصی در کشور. میدیا موست مالک آن است. )   TV-2

تلویزیونی  پر بیننده ترین شبکه ORT -3

 سهم بسزایی در تاثیر گذاری بر سیاست خارجی و امنیتی روسیه داشته است. نقش و نفوذ رسانه های خصوصی در قلمرو سیاست های داخلی و خارجی روسیه به حدی بود که پوتین در چارچوب طرح رهنامه امنیت اطلاعاتی TV64-

ضمن از صحنه خارج کردن این الیگارشهای رسانه ای ، نفوذ و کنترل دولت را بر رسانه های یاد شده گسترش بخشید.

از دیگر الیگارشهای موثر در عرصه سیاست خارجی می توان به مدیران صنایع انرژی از جمله وزارت انرژی اتمی و شرکت های گاز پروم و  لوک اویل و همچنین شرکتهای تولید کننده تسلیحات اشاره کرد.                                      

 

6- نهاد های مشورتی " اتاق فکر": در روسیه نقش مراکز تحقیقاتی و نهادهای مشاورتی در قلمرو سیاست خارجی چندان چشمگیر و اساسی نیست. با این حال، آکادمی علوم روسیه تلاش نموده است تا با حمایت از تشکیل این نهادها در قالب اتاق فکر که متشکل از سیاستمداران بازنشسته یا برکنار شده می باشند، بودجه بیشتری از دولت دریافت نماید. شاید  " شورای سیاست خارجی و دفاعی" مهمترین این نهادهای مشورتی در زمینه سیاست خارجی روسیه باشد. این موسسه که در ژوئن 1992 تاسیس گردید، سازمانی  است فراگیر مرکب از سیاستمداران، تجار، کارکنان دولتی، ارباب جراید و اساتید دانشگاهی. هدف آن کمک به توسعه و اجرای سیاست های راهبردی روسیه می باشد.                                 

بر خلاف دوران شوروی و حتا دوره گورباچف، فرایند سیاستگذاری خارجی در روسیه جدید، از جنبه های دموکراتیک و کثرت گرایی بیشتری برخوردار است.     

تاتارستان

برخی از رهبران منطقه ای و جمهوری خواه ( بویژه در جمهوری تاتارستان) این کشور می کوشندتا در زمینه سیاست خارجی نقش آفرین باشند. با این حال به واسطه پیمان فدرال مصوب 31 مارس 1992 دامنه این نقش آفرینی ، بسیار محدود است. این پیمان  مصرح میدارد که سیاست خارجی در حوزه انحصاری دولت فدرال می باشد. معذالک تلاش جمهوریهای خود مختار بمنظور تاثیر گذاری بر سیاست خارجی همچنان ادامه دارد.                                             

در همین رابطه، وزارت امورخارجه روسیه به منظور جذب طرحها و برنامه های                                               ایالت های روسی در عرصه سیاست خارجی و جلوگیری از بروز ناهماهنگی بین دولتهای محلی و دولت فدرال در این عرصه ، در دسامبر 94، اقدام به تشکیل شورای مشورتی فدراسیون روسیه در امور روابط بین المللی و اقتصاد خارجی نمود. نهادهای مشورتی و گروههای اجتماعی سعی دارند تا از طریق اعمال فشار، پیکار رسانه ای و اشکال رایج در نظام های کثرت گرا بر سیاست خارجی تاثیر گذارند.                                                                        

دو تغییر اساسی در تدوین سیاست خارجی روسیه از سال 2000 به بعد بوقوع پیوسته است که در مقاله دیگری به آن می پردازیم:                                                                                                                                     

الف – تمرکز و هماهنگی در فرایند تدوین سیاست گذاری خارجی

ب – ورود مردان امنیتی به قلمرو سیاست خارجی

(1) در سال 2001 پوتین کل فدراسیون روسیه را  که 89 بخش بود، به 7 منطقه تبدیل کرد. منظور از این هفت نماینده      ویژه ریئس جمهور، در این مناطق می باشد                                                                                          

 (2) آژانس امنیت فدرال تشکیلات جانشین کا گ ب ( کی جی بی) می باشد اف اس بی   تشکیلات داخلی                  .

 Federalnaja Sluschba Besopasnosti( FSB)

Föderaler Dienst für Sicherheit der Russischen Föderation

Federal Security Service of the Russian Federation

un service secret de la Russie, chargé des affaires de sécurité intérieure

آژانس اطلاعات خارجی: تشکیلات خارج کشور

(3) منظور از  اولویت های جدید سیاست خارجی روسیه،  تبدیل حمایت از احزاب برادر به نو وو میشلنی( دیدگاه جدید به روابط بین الملل) می باشد . بدین منظور که دیگر به کشورهای دوست  سابق کمک  نمی کند  و به یک دوره خود

انزوایی موقت وارد می شود.

منبع ویکی پدیا

استراتژی کلان آمریکا*
خلاصه ی  فصل آخر  کتاب  " استراتژی کلان "

سازمان همکاری شانگهای*
اطلاعات مختصری در باره  چین ( تبت)*