سخنرانی دکتر یزدی پیرامون ملی شدن صنعت نفت در دانشگاه زنجان

 

آقای دکتر یزدی دبیر کل نهضت آزادی و وزیر امور خارجه دولت موقت روز یکشنبه چهاردهم اسفند به دعوت انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه زنجان از ساعت 5 تا 5/8 بعد از ظهر در آمفی تئاتر مرکزی دانشگاه به ایراد سخنرانی پرداخت.

وی در سخنرانی خود با اشاره به اینکه چهاردهم اسفند روز درگذشت شادروان دکتر محمد مصدق و 29 اسفند روز تصویب طرح ملی شدن صنعت نفت می باشد به تحلیل جنبش ملی شدن صنعت نفت پرداخت.

او اظهار داشت جنبش ملی شدن صنعت نفت یکی از 3 فرازهای بزرگ ملت ایران در راستای استقلال و آزادی است.

او با اشاره به شورش تنباکو، انقلاب مشروطه، ملی شدند صنعت نفت و انقلاب اسلامی سال 57 اظهار داشت، در هر 3 فرازهای بزرگ ملت ایران 3 عنصر اصلی و محوری وجود داشته است. محور اول مبارزات ضد استعماری به معنای کسب و حفظ استقلال کشور است. او استعمار را پدیده جدید نداست. بلکه استعمار جدید اروپا را بخصوص استعمار انگلیس را در ایران وج دیگری از استیلای خارجی در ایران دانست. با توجه به موقعیت استراتژیک ایران دکتر یزدی به این نکته پرداخت که ایران در طول تاریخ خود به کرات مورد تهاجم اقوام خارجی قرار گرفته است. اقوامی که بر شعون ملت ها مسلط شدند. این تجربه تاریخی موجب شده است که احساس ضد سلطه اجنبی در فرهنگ ایرانی ها به یک عنصر کلیدی تبدیل شود.

آموزه های مذهبی دایر بر منع سلطه یهود و نسارا و یا غیر مومنین بر مسلمانان این عنصر ضد بیگانه در فرهنگ ایرانی ما را ترتیب و تشدید نموده است.

او سپس تفاوت استیلای خارجی تاریخی را با استعمار جدید برشمرد. استیلای قدیم با ورود به کشورمان با مردم بومی در می آمیخته است و به دلیل غنای فراوان فرهنگ ملی قوم مهاجم به سرعت در جامعه ایرانی ادقام می گردیده است. بسیاری از آنان دین و مذهب ایرانیان را می پذیرفتند. و مشخصات یک نیروی مهاجم خارجی را از دست می دادند. استعمار جدید بر خلاف اقوام مهاجم قدیم نژادپرست بوده است. به همین دلیل در هر کشوری که وارد می دشه است کلونی های خود را تشکیل می داده و با اقوام بومی به چشم حقارت می نگریسته است. علاوه بر این مأموریت اصلی خود، انتقال منابع طبیعی کشور مستعمره به کشور مادر خود می دانسته است.

استیلای بیگانه و استعمار جدید سابقه طولانی در ایران داشته است و هر دوی اینها از علل اصلی احساس ضدبیگانه در فرهنگ بومی ایران شده است. در فرازهای بزرگ مبارزه ملی در ایران نظیر شورش تنباکو یا ملی شدن صنعت نفت که محور اصلی علیه سلطه بیگانه بوده است مردم ما از همه گروه ها و طبقات متحد و یکپارچه می شده اند. اما از آنجا که استعمار جدید از کانال استبداد داخلی به ایران وارد شده است. گسترش مبارزه ضداستعماری لاجرم به مبارزه ضداستبداد ارتقاء پیدا می کرده است.  در شورش تنباکو پس از پیروزی ملت مبارزه متوفق نشد و در شکل انقلاب مشروطه ایران علیه استبداد ناصری ادامه پیدا کرد. در جنبش ملی شدن صنعت نفت نیز شاه و دربار به عنوان پایگاه اصلی سلطه بیگانه محسوب می شد و پس از کودتای 28 مرداد مبارزات ملت ایران به طور عمده در راستای سرنگونی استبداد سلطنتی متمرکز گردید.

در دوران قاجار انگلستان تلاش فراوان کرد تا امتیازهای فراوانی را از دولت ناصرالدین شاه کسب نموده یکی از آنها قرارداد نفت بود. تشکیل شرکت نفت و عملکرد این شرکت در ایران عملاً به تاسیس دولت منجر گردید. بخصوص با شرایطی که بعد از بحران های ناشی از انقلاب مشروطیت در ایران بوجود آمده بود و پیروزی انقلاب بولشریک ها در روسیه بوجود آمده بود، دولت انگلستان در ایران کودتای دوم اسفند 1299 را که منجر به روی کار آمدن رضا شاه شد ترتیب داد. از آن تاریخ دخالت انگلستان در ایران بطور سیستماتیک و گسترده گردید.

در اوایل دهه 1310 در یک مجلس فرمایشی با مانورهای سیاسی قرارداد اولیه دارسی برای 60 سال تمدید شد. پس از شهریور 1320 و تبعید رضاشاه از ایران جنگ نفت در ایران آغاز شد. ابتدا شرکت های نفت آمریکایی درخواست امتیاز نفت را کردند که مرحوم دکتر مصدق در مجلس چهاردهم با ارائه طرحی که به تصویب رسید واگذاری هر گونه امتیاز نفت به کشورهای خارجی را علی الاطلاق ممنوع اعلام کردند. سپس در حالی که ارتش شوروی نواحی شمال ایران آذربایجان را در اشغال خود داشت روس ها امتیاز نفت شمال را از ایران درخواست نمودند. که با مخالفت شدید نمایندگان مجلس روبرو شد.

دکتر یزدی در سخنان خود ضمن توضیح فرازهایی از این مبارزات به این نکته اشاره کرد که برخی از گروه های سیاسی موازنه مثبت را مطرح کردند و برخی نظیر دکتر مصدق موازنه منفی را اعلام کردند سیاستی که از زمان قائم مقام فرهانی، امیرکبیر تا مدرس و مصدق مطرح بوده است. در مجلس چهاردهم طرحی به عنوان مذارکرات میان ایران و انگلیس برای مطالبات ایران از انگلستان به تصویب رسید. قراردادی معروف به گل­شاهیان گس، گل شاهاین (وزیر دارایی ایران)، گس (نماینده انگلستان در مذارکرات)، پیرامون مطالبات ایران از شرکت نفت به مجلس پانزدهم داده شد. این طرح سپس به مجلس شانزدهم محول گردید و تحت عنوان استیفای حقوق ملت ایران ادامه پیدا کرد.

در این دوره 2 نظریه مطرح شدند. یک نظریه که بیشتر از جانب گروههای چپ مطرح می شد خاستار لغو قرارداد نفت جنوب بود. یک نظریه که بعدها توسط  مرحوم دکتر فاطمی مطرح گردید ملی کردن صنایع نفت بود.

دکتر یزدی در سخنان خود به این نکته توجه داد که چرا دکتر مصدق طرحی را که رحیمیان و برخی دیگر از نمانیدگان حزب توده در مجلس چهاردهم تهیه کرده بودند که قرارداد شرکت نفت جنوب را امضاء ننمود.

در توضیح عدم امضای این طرح به رحیمیان گفت که اگر در آن مجلس طرح لغو قرارداد مطرح می گردید ترکیب نمایندگان مجلس آن چنان بود که این طرح تصویب نمی شد و عدم تصویب آن به منزله تمدید قرارداد نفت در سال 1332 در مجلس فرمایشی ایران در زمان رضاشاه محسوب می شد و این به نفع انگلیس ها بود.

دکتر یزدی توضیح داد که کسانی که امروز از سر نادانی به دکتر مصدق ایراد می گیردند که چرا دکتر مصدق طرح رحیمیان برای لغو قرارداد را امضاء نکرد توضیحات دکتر مصدق را یا نخوانده اند یا متعمداً نادیده می گیرند. دکتر یزدی در سخنان خود سپس به تحولاتی که منجر به طرح ملی شدن صنعت نفت، مخالفت رزم آرا، دلایل و انگیزه های ترور رزم آرا و عوامل ترور او، نخست وزیری دکتر مصدق، تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت، مدیریت بسیار موفق مهندس بازرگان و کارکنان شرکت نفت در حفظ پالایشگاه آبادان توضیحاتی داد.

او همچنین در فرازهایی از سخنان خود شکایت انگلیس به دادگاه و مدافعات دکتر مصدق در در این دادگاه و رایی که به نفع ایران داده شد و همچنین حضور دکتر مصدق در سازمان ملل متحد و ارائه اسناد تاریخی در دخالت مستمر انگلستان در ایران را اشاره کرد.

او همچنین تاثیرات جنبش ملی شدن صنعت نفت را در منافع ایران در سطح آگاهی ملی و در خاورمیانه و کشورهای جهان سوم برشمرد.   

پس از پایان سخنان دکتر یزدی سوالات متعددی توسط دانشجویان مطرح شد که وی به آنها پاسخ داد . از آنجا که درخواست دانشجویان در این جلسه سخنرانی پیرامون جنگ تحمیلی ایران و عراق بود اما مدیریت دانشگاه آن عنوان را نپذیرفته بود و به جای آن بحث جنبش ملی شدن صنعت نفت را تصویب کرده بود با وجود این پس از پایان سخنان دکتر یزدی دانشجویان سوالات متعددی را در مورد جنگ و علل بروز آن و امکان پیشگیری از وقوع و همچنین علل ادامه جنگ بعد از فتح خرمشهر مطرح ساختند.

در این جلسه جمع کثیری از دانشجویان، حدود 300ـ 400 دانشجو حضور داشتند که با کمال آرامش برگزار شد و دانشجویان مخالف انجمن اسلامی و نهضت آزادی ایران سوالات خود را پیرامون مواضع نهضت آزادی در جنگ و همچنین بحران هسته ای مطرح نمودند که به آنها پاسخ داده شد.

این جلسه در ساعت 5/8 بعد از ظهر به پایان رسید.