آشنایی با آرا و نظریات فعالان ملی مذهبی ایران

علت اصلی سقوط شاه

مهندس عزت الله سحابی

تهیه و تنظیم: سیّد محمّد صدرالغروی

mohammad_sadr@usa.com
موج اعتراض از 28 مرداد 32 تا 57 همیشه جریان داشت و درسال 56 به اعماق جامعه شهری و روستایی کشیده شد. در 28 مرداد سال 1357 وقتی شاه با مک والاس خبرنگار یکی از شبکه های تلویزیونی امریکا که مصاحبه هایش شهرت جهانی دارد، گفت و گویی انجام داد، خبرنگار در خلال مصاحبه پرسید آیا این تصوری که شما درباره ثبات و قدرت خودتان دارید، ناشی از خیالبافی نیست؟ شاه جمله ای گفت که مفهوم فارسی آن این بود که مه فشاند نور و سگ عوعو کند. یعنی شاه تا آن تاریخ هم خود را در موقعیت بلامنازعی می دید. در حالی که جریانات انقلاب در تهران، اصفهان، تبریز، جنوب و در همه نقاط کشور به سرعت فراگیر شد. شاه که تصور می کرد با جریان اصلاحات ارضی که از سال 41 آغاز کرده بود، قشر عظیم روستایی را هوادار خود ساخته است، در مرحله بعد تصمیم گرفت به سراغ آن بخش از روشنفکران شهری که از وی و برنامه های دولتش انتقاد می کنند، بیاید به همین جهت به دنبال برنامه هایی رفت که بتواند، روشنفکران و منتقدین را از انتقادات دور کند و تفرقه ای در میان آن ها بوجود آورد. اما از سال 56 به این سو روشن شد که قشرهای روستایی آن گونه که شاه تصور می کرد، هوادارش نیستند. عملکرد شاه در قشر مذکور و متوسط نتیجه عکس داد. از جهت سیاسی هم، از سال های 39 و 49 به این سو، نیروهای معتدل سیاسی جامعه همانند جبهه ملی و نهضت آزادی، همواره گفته بودند که اگر شاه دست از دخالت بر امور اجرایی کشور بر ندارد، جامعه به طرف انقلاب می رود. این نکته را مرحوم مهندس بازرگان در دادگاه سال 42 به صراحت گفت که ما تا به حال یک گروه قانونی بودیم که نسبت به عدم اجرای قانون اساسی اعتراض داشتیم. اگر ما محکوم شویم، آخرین گروهی هستیم که با زبان قانون اساسی با شما سخن می گوییم. بعد از ما کسی به قانون اساسی نیز پای بند نخواهد بود. اتفاقا از همین تاریخ تمامی گروه های مخالف که از سال 43 به این سو دستگیر می شدند، اهل جنبش مسلحانه بودند. این حرکت ها در دهه پنجاه و با سخنرانی های دکتر شریعتی اوج گرفت. عامل مهم دیگر در سقوط شاه فساد دستگاه اداری بود. همچنین شاه فکر می کرد اگر برنامه های توسعه اقتصادی را با شتاب بیشتری اجرا کند، همه مردم به صف توسعه اقتصادی خواهند پیوست و از حرکت های انقلاب منصرف خواهند شد. این پیش بینی نیز جامه واقعیت به خود نپوشید. اتفاق دیگری که در سال 57 روی داد، تشدید حرکات اعتراضی بود. به نحوی که هر حرکت اعتراضی به حرکت اعتراضی بزرگتری تبدیل می شد. این روند تا 17 شهریور ادامه داشت و شاه از موضع بالا سقوط کرد. به نحوی که وقتی در 13 آبان تعدادی از دانشجویان در جلوی دانشگاه به شهادت رسیدند، شاه در پیامی که از رادیو قرائت شد، به مردم گفت که من پیام انقلاب شما را شنیدم.